BMC Election History: फक्त 50 रुपये टॅक्स देणाऱ्यांनाच मिळत होते मतदानाचे अधिकार! जाणून घ्या, कधी झाली मुंबई मनपाची पहिली निवडणूक?

by Webdesk
07 Oct 2025

source: ESakal

मुंबई महानगरपालिका ही भारतातील सर्वात श्रीमंत महानगरपालिकांपैकी एक आहे. या संस्थेची स्थापना १८८८ साली झाली. मुंबईतील नागरी सेवा, पायाभूत सुविधा आणि शहराचा सर्वांगीण विकास या सर्व जबाबदाऱ्या महापालिकेकडे आहेत. सध्या मुंबई महापालिकेचे एकूण बजेट ७४,४२७ कोटी रुपये आहे. गेल्या वर्षाच्या तुलनेत यात १४.१९ टक्क्यांनी वाढ झाली आहे.

मुंबई महापालिकेत २२७ नगरसेवक असतात आणि दर पाच वर्षांनी निवडणुका घेतल्या जातात. या नगरसेवकांमधूनच महापौर आणि उपमहापौरांची निवड केली जाते. गेल्या तीन वर्षांपासून महापालिकेवर प्रशासक राज आहे, पण आता सर्वोच्च न्यायालयाने जानेवारीपूर्वी निवडणुका घेण्याचे निर्देश दिले आहेत. त्यामुळे लवकरच मुंबई महापालिकेला नवा महापौर मिळणार आहे. निवडणूक आयोगाने तयारी सुरू केली असून राजकीय पक्षही या निवडणुकीच्या तयारीला लागले आहेत.

मुंबई महानगरपालिकेची पहिली निवडणूक कशी झाली हे जाणून घेणे रंजक आहे. १८७३ साली मुंबई म्युनिसिपल कायदा मंजूर झाला होता, पण त्याची अंमलबजावणी १८८२ साली झाली. या कायद्यानुसार ६४ प्रतिनिधींनी महानगरपालिकेचा कारभार पाहायचा होता, त्यापैकी ३२ सदस्यांची निवडणूक प्रक्रियेद्वारे निवड होणार होती. त्या काळात केवळ कर भरणाऱ्यांनाच मतदानाचा अधिकार देण्यात आला होता.

इतिहासकार रमेश नारायण वरखेडे यांच्या ‘महाराष्ट्राचा सामाजिक-सांस्कृतिक स्थित्यंतराचा इतिहास’ या पुस्तकानुसार, ५० रुपये किंवा त्याहून अधिक कर भरणाऱ्या व्यक्तीलाच मतदानाचा अधिकार होता. त्यामुळे शहरातील केवळ ०.६ टक्के लोकसंख्येलाच मताधिकार मिळाला होता. त्यामुळे महापालिकेवर श्रीमंत लोकांचे वर्चस्व होते. सामान्य लोकांचा सहभाग अत्यल्प होता. स्थानिक मंडळे अस्तित्वात होती, परंतु त्या सरकारी नियंत्रणाखालीच कार्यरत होत्या आणि त्यावर सनदी नोकरांचे प्रभुत्व होते.

१८८२ साली मुंबई इलाख्यातील १० म्युनिसिपालिट्यांमध्ये निवडणुका झाल्या. त्यानंतर १८८५-८६ मध्ये मुंबई प्रांतातील (सिंध वगळून) १२७ पैकी १२२ म्युनिसिपालिट्यांमध्ये निवडणुका घेण्यात आल्या. त्यावेळी एकूण १,७८९ सभासदांपैकी ८२८ सभासद हे लोकांनी निवडून दिलेले होते. ही निवडणूक मराठेशाहीच्या पतनानंतर स्थानिक लोकांच्या राजकीय सहभागाचा नवा अध्याय ठरली.

यानंतर मोर्ले-मिंटो सुधारणा लागू करण्यात आली ज्यामध्ये मुसलमानांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ तयार करण्यात आले. पुढे माँटेग्यू-चेम्सफर्ड सुधारणा आली ज्यात ब्राह्मणेतरांसाठी वेगळे मतदारसंघ स्थापन करण्यात आले. या निर्णयांमुळे समाजात राजकीय प्रतिनिधित्व वाढले, पण त्याच वेळी धार्मिक आणि जातीय भेदभावालाही खतपाणी मिळाले.

१८८२ साली केवळ कर भरणाऱ्यांना मतदानाचा अधिकार असलेली निवडणूक आज लोकशाहीच्या उत्सवात परिवर्तित झाली आहे. आज लाखो मुंबईकर महापालिकेच्या निवडणुकीत भाग घेतात. ही संस्था औपनिवेशिक काळातून लोकशाहीकडे झालेल्या प्रवासाचे प्रतीक आहे. मुंबई महापालिकेचा हा इतिहास शहराच्या लोकशाही वारशाचे आणि नागरी सहभागाचे जिवंत उदाहरण आहे.

Image Courtesy:

02 Jan 2026

BMC Elections

Related News

BMC Election: किती उमेदवारांचे अर्ज वैध, किती बाद? मुंबई महापालिकेत अखेर कितीजण मैदानात?

मुंबईकरांसाठी मोठी घोषणा: १० रुपयांचा नाश्ता आणि महिलांना १५०० रुपये, ज्युनिअर ठाकरेंचा महामेगाप्लान उघड

BMC निवडणूक: ठाकरे बंधूंची 227 उमेदवारांची अंतिम यादी जाहीर! तुमच्या प्रभागातून कोण मैदानात? पाहा सविस्तर

Mumbai civic polls: NCP to approach State Election Commission, alleges bias favouring BJP–Shiv Sena candidates